De geboorte van de 'Franse Rivièra'

De zeer Instagrambare badplaats Menton may well be lesser known than its Riviera neighbors, but it –along with Nice– was instrumental in establishing the French Riviera as possibly the oldest winter vacation spot in the world. Jean Cocteau schilderde zijn beroemde fresco's van liefde hier, en Engelse edelen legden exotische tuinen aan rond Italiaanse villa's in de schaduw van palmbomen.

Stammen en Romeinen

Sporen van bewoning gaan zo'n 3000 jaar terug, maar tot het einde van de 18e eeuw was het gebied dat later bekend zou worden als de Côte d'Azur een afgelegen en verarmde streek, vooral bekend om de visserij, olijfgaarden en bloemen die in parfum werden gebruikt. Stammen die nu "Liguriërs" worden genoemd, waren de eerste bekende bewoners van de Franse Rivièra in historische tijden.

Not much is known of these aboriginals, only that they built fortified villages, notably on the site of modern Nice. Some centuries later, Greeks from overcrowded Phocaea verplaatst, eerst naar Massilia (Marseille), vervolgens naar Hyères en Nice, zoals ze doorgaans deden overal waar de mogelijkheid tot industrie of handel bestond.

De Grieken brachten de wijnstok mee (waarbij ze de vroegere bewoners zorgvuldig informeerden over wat er gewonnen kon worden uit de wilde voorraad die inheems was in het gebied), evenals olijven en andere producten van hun geavanceerde beschaving. De Kelten, die zich tegelijkertijd tot aan de Rivièra wortelden, gaven de voorkeur aan het ruigere heuvelland boven de kust – en plunderden liever dan handel drijven.

De bewoners van het land langs deze kuststrook waren eraan gewend onafhankelijk van de ‘centrale’ controle te opereren. De gedwongen bezetting van de Romeinen – zoals herdacht door de trofee in La Turbie— was een belangrijke uitzondering, maar zelfs toen was het aantal bezetters klein en hadden ze een specifieke taak: het verdedigen van de Romeinse toegangs- en handelsroutes, waarbij ze zich weinig aantrokken van de lokale bevolking.

Na de Romeinse terugtrekking en vóór de 18e eeuw waren de bewoonde gebieden klein vergeleken met de uitgestrekte rotsachtige, dorre hellingen en moerassige riviermondingen. De gemeenschappen raakten geïsoleerd. Muggen maakten iedereen gek en het was gevaarlijk en langzaam om zich te verplaatsen (er is weinig veranderd).

Bovenal was het een saaie plek, arm en onbeschaafd, vervallen en verwaarloosd door de buitenwereld. Het wachtte om “gered” te worden. Verdeeld tussen Franse en ‘Italiaanse’ invloedssferen was het zelfs binnen de controversiële grenzen geen coherente samenleving. Toen kwamen de Britten om het gebied te transformeren en de ‘Franse Rivièra’ te creëren zoals wij die kennen…

Hoe de Britten de Franse Rivièra transformeerden

In de 18e eeuw ontwikkelde zich een voorliefde voor reizen onder de Engelse aristocratie, met name door de winter door te brengen aan de Franse Rivièra. Zuid-Frankrijk, beschouwd als een Hof van Eden, was tevens de natuurlijke 'route' naar Italië en zijn cultuur, die een populaire bestemming was onder de elite.

Deze seizoensgebonden migratie van de Engelse hogere klassen werd al snel overgenomen door andere Europese elites, die allen op zoek waren naar een milde winter. Aan het begin van de 19e eeuw ontstond het gezondheidsargument: mensen bezochten deze winterresorts voor medische doeleinden.

De 18e eeuw creëerde het winterresort en de 19e eeuw verzegelde het.

De eerste Britse reiziger die de gezondheidsvoordelen van het gebied beschreef, was de romanschrijver Tobias Smollett, who visited Nice in 1763 when it was still an Italian city within the Kingdom of Sardinia. He brought Nice and its warm winter climate to the attention of the British aristocracy with ‘Reist door Frankrijk en Italië (particularly Nice)‘, written in 1766. It’s a highly-amusing travel diary in the form of letters, in which he fell in love with Nice, foresaw the merits of Cannes (then a small village) as a health-resort, and envisioned the possibilities of the Corniche-wegen. Kort nadat het was gepubliceerd, begonnen ziekelijke Britten naar de Franse Rivièra te reizen, waardoor het het eerste winterresort ter wereld werd.

Bijna onmiddellijk, Schotse dokter Johannes Bruin pikte dit idee op en werd beroemd door het voorschrijven van wat hij 'klimaattherapie' noemde: een verandering in het klimaat, om een verscheidenheid aan ziekten te genezen. In 1780 publiceerde hij zijn 'Elementen van de geneeskunde', wat een tijdlang een invloedrijke tekst was. Het zette zijn theorieën uiteen, vaak het 'Brunoniaanse systeem van de geneeskunde' genoemd, dat in wezen alle ziekten opvatte als een kwestie van over- of onderstimulatie. De controversiële en simplistische zogenaamde ‘Brunoniaanse theorie' bepaalde dat alle ziekten in een van de twee categorieën vallen: ziekten veroorzaakt door de afwezigheid van prikkels en ziekten veroorzaakt door een teveel aan prikkels. Hij en zijn tijdgenoten beschouwden het mediterrane klimaat als een aanzienlijke verscheidenheid aan stimulerende en kalmerende omgevingen.

We houden het momentum gaande, Britse dokter John Bunnell Davis schreef zijn boek uit 1807: 'The Ancient and Modern History of Nice'. Het werd de zoveelste stem die pleitte voor het genezende effect van de Franse Rivièra op ziekten. Hij schreef, “Wie kan er ook maar een moment aan twijfelen of de kans groter is dat de gezondheid terugkeert als het pad naar het verwerven ervan bezaaid is met bloemen; wanneer de pijnlijke last die de ziel overweldigt, wordt verlicht door aangename bezigheden, en wanneer angst wordt ingeruild voor geduld en berusting?

Deze theorie domineerde het Europese medische denken ongeveer een eeuw lang, tot eind 19e eeuw, en de hele Middellandse Zeekust werd een soort winterkuuroord voor patiënten met allerlei ziekten (met name tuberculose, waaraan in Engeland één op de zes mensen overleed). Nadat Napoleon in 1815 was verslagen en er vrede heerste op het continent, begonnen vooral de Britten massaal naar Nice te trekken, vooral voor hun gezondheid, en altijd in de winter.

François-Joseph-Victor Broussais, een beroemde Franse arts, werd in het begin van de jaren twintig van de negentiende eeuw erg populair; zijn geneeskrachtige theorie was gebaseerd op de Brunoniaanse theorie. De Franse historicus Paul Gonnet merkte op dat artsen stuurden “aan onze kusten een kolonie bleke en lusteloze Engelse vrouwen en lusteloze zonen van adel die bijna dood zijn”.

De populariteit van de Franse Rivièra explodeerde verder toen de Britse arts James Henry Bennet begon het klimaat van Menton te promoten als een wondermiddel voor de gezondheid. Bennet had geneeskunde gestudeerd in Parijs, en na 25 jaar als arts te hebben gewerkt, kreeg hij wat hij zelf diagnosticeerde: tuberculose (dit was voordat ze wisten dat bacteriën de oorzaak waren). In 1859 beweerde hij dat hij naar Menton was gegaan om "...te sterven in een rustig hoekje, als een gewonde bosbewoner" (maar het is waarschijnlijker dat hij bekend was met de Brunoniaanse theorie en daarheen ging om genezen te worden). Maar in plaats daarvan verbeterde zijn gezondheid aanzienlijk, en het jaar daarop bezocht hij Italië, maar ontdekte dat de "onhygiënische toestand van de grote steden van dat klassieke land het eerder verworven goede tenietdeed". Niet onder de indruk van Italië keerde hij terug naar Menton en begon een medische praktijk.

Toen hij volledig genezen was, keerde hij terug naar Engeland om zijn patiënten over Menton te vertellen. Het nieuws verspreidde zich snel, inclusief opmerkelijke patiënten van Bennet Robert Louis Stevenson En koningin VictoriaVanaf dat moment bracht hij elke winter in Menton door.

Zijn boek uit 1861 'Winter en lente aan de oevers van de Middellandse Zee' versterkte snel de populariteit van Menton (toen nog 'Mentone' genoemd) als bestemming. Bennet was van mening dat het hete en droge klimaat van de Franse Rivièra en een goed dieet tuberculosepatiënten genas. Het werd later in andere talen vertaald en in andere landen gepubliceerd, waardoor iedereen, van Duitsers tot Amerikanen, tot Menton kwam. Andere artsen sloten zich al snel aan bij het refrein.

While Lord Brougham had Cannes onlangs op de kaart gezet Voor zorgvuldig geselecteerde leden van de Londense elite was het lezen van Bennets boek wijdverspreid en zorgde het voor een overweldigende toestroom van toeristen. Veel aristocraten, veelal met diverse gezondheidsproblemen, trokken massaal naar de Franse Rivièra in de hoop genezen te worden. Ongetwijfeld had meer dan één 'consumptie'-slachtoffer astma in plaats van tuberculose, en wegkomen uit de koude, vochtige en zeer smogachtige Britse steden zou de enige 'kuur' zijn geweest die ze nodig hadden.

In 1882, koningin Victoria Ze volgde Bennets advies op en kwam voor een langere vakantie, wat de deuren opende voor de koninklijke familie en de high society om te volgen. Ze bezocht het gebied daarna acht keer en vertelde haar vrienden hoe geweldig ze het vond.

Op voorstel van de Koningin, Winston Churchill koos ervoor om de landschappen te schilderen, en veel beroemde 19e-eeuwse reisschrijvers (zoals Robert Louis Stevenson, Somerset Maugham, Scott Fitzgerald, Ernest Hemingway, HG Wells, Edith Wharton, Louisa May Alcott en Aldous Huxley) begonnen erover te schrijven.

Er werden spoorwegen aangelegd, grote villa's vervingen stenen boerderijen, en sierlijke rijtuigen met hertogen en prinsen verschenen langs de hoge kustwegen boven de glinsterende zee. Kort daarna werd de Franse Rivièra beroemd in de VS als een luxe en glamoureuze vakantiebestemming voor beroemdheden en jetsetters.

Gedurende de 20e eeuw hebben Amerikanen de Franse Rivièra verder getransformeerd, waarbij veel van de beroemdste Amerikaanse auteurs en filmsterren hier tijd hebben doorgebracht of zijn verhuisd. Superster Grace Kelly trouwde met de prins van Monaco, Rita Hayworth ontmoette en trouwde hier met een prins, Sean Connery bought a villa in Nice en gefilmde scènes van 'Never Say Never' in het oude centrum van Menton, en Amerikanen met rijkdom of roem brachten hier hun vakantie door.

Zonder de invloed van rijke Britten en Amerikanen zou de Franse Rivièra niet zijn wat het nu is.

De Fransen ontdekten het gebied uiteindelijk lang na de Engelssprekenden als vakantiebestemming en begonnen uiteindelijk langs de kust kleinere vakantiehuizen en appartementencomplexen te bouwen. Nu is de Franse Rivièra een drukke mix van toeristen, Engelssprekende expats en Fransen.